Jak obserwować dziecko bez oceniania?
Obserwacja opisuje to, co widzimy. Ocenianie nadaje temu etykietę. Spokojna obserwacja pomaga lepiej zrozumieć, co dzieje się w danej sytuacji.
W skrócie
Rodzic obserwuje dziecko z troski. Patrzy, czy dziecko mówi, reaguje, bawi się, je, komunikuje swoje potrzeby i radzi sobie w codziennych sytuacjach
Łatwo jednak przejść od obserwacji do oceniania. Zamiast zauważyć: „dziecko potrzebuje więcej czasu”, pojawia się myśl: „nie współpracuje”. Zamiast: „wycofuje się w hałasie”, pojawia się: „przesadza”.
Spokojna obserwacja nie polega na szukaniu błędów, ale na dokładnym opisaniu tego, co dziecko robi i w jakich warunkach.
Co może zauważyć rodzic?
Rodzic może obserwować, czy dziecko reaguje na głos, pokazuje, przynosi, prosi o pomoc, dzieli się tym, co je zaciekawiło, albo próbuje zwrócić uwagę drugiej osoby gestem, spojrzeniem, dźwiękiem czy zachowaniem.
Takie obserwacje nie są oceną. Są informacją o tym, jak dziecko funkcjonuje w konkretnym kontekście.
Wiele cennych informacji pojawia się w codziennych sytuacjach: podczas zabawy, jedzenia, ubierania, czytania książeczki albo wychodzenia z domu.
Najważniejsze rozróżnienie
Samo zachowanie nie mówi jeszcze, dlaczego dziecko tak reaguje. Dziecko może odejść od stolika, nie odpowiedzieć, rozpłakać się, odmówić albo wycofać się z kontaktu.
Łatwo wtedy pomyśleć: „nie chce”, „nie słucha”, „przesadza”, „nie współpracuje”.
Takie zachowanie może pojawiać się w różnych sytuacjach — np. przy zmęczeniu, przeciążeniu, niezrozumieniu, frustracji albo potrzebie wsparcia.
Czego obserwacja nie rozstrzyga?
Sama obserwacja nie pozwala ustalić przyczyny zachowania ani postawić diagnozy. Pokazuje natomiast, w jakich sytuacjach dane zachowanie się pojawia, co je poprzedza i jak dziecko wtedy reaguje.
Co pokazują badania nad obserwacją rodzica?
Polskie badania nad Inwentarzami Rozwoju Mowy i Komunikacji (IRMIK), czyli kwestionariuszami wypełnianymi przez rodziców, pokazują, że uporządkowane informacje od rodzica mogą być wartościowym źródłem danych o wczesnym rozwoju językowym dziecka. Nie zastępują jednak szerszej oceny specjalistycznej ani nie pozwalają same ustalić przyczyny obserwowanych trudności.
Kiedy warto poszerzyć obserwację lub skonsultować?
Warto omówić obserwacje z logopedą lub neurologopedą, a jeśli trudności dotyczą szerszego funkcjonowania dziecka — w razie potrzeby również z innym specjalistą.
Konsultacja nie oznacza automatycznie diagnozy. Pomaga sprawdzić, jak interpretować powtarzające się obserwacje i czy potrzebna jest dalsza ocena.
Najważniejsza myśl
Nie obserwujemy dziecka po to, żeby je ocenić. Obserwujemy po to, żeby je lepiej zrozumieć i zobaczyć najbliższy możliwy krok.
Źródła
- Smoczyńska M., Krajewski G., Łuniewska M., Haman E., Bulkowski K., Kochańska M. (2015), Inwentarze Rozwoju Mowy i Komunikacji (IRMIK): Słowa i Gesty, Słowa i Zdania. Podręcznik, Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych.
- Skałbania B., Lewandowska-Kidoń T. (2022), Terapia pedagogiczna w teorii i działaniu. Wybrane zagadnienia, Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
- Vasta R., Haith M.M., Miller S.A. (1995), Psychologia dziecka, red. nauk. A. Matczak, tłum. M. Babiuch i in., Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.