Wspólna uwaga – dlaczego komunikacja zaczyna się od bycia razem?
Komunikacja nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy dziecko wypowiada pierwsze słowa. Zaczyna się wcześniej — wtedy, gdy dziecko chce podzielić się z drugą osobą tym, co widzi, słyszy, czuje albo co je zaciekawiło.
W skrócie
Wspólna uwaga to moment, w którym dziecko i dorosły kierują uwagę na ten sam przedmiot, osobę albo zdarzenie. Dziecko może przy tym sprawdzać reakcję dorosłego i w różny sposób sygnalizować: „Zobacz, to mnie zainteresowało”.
Na czym polega mechanizm?
We wspólnej uwadze ważny jest nie tylko sam przedmiot, ale również obecność i reakcja drugiej osoby. Dziecko sprawdza, czy dorosły zauważył to samo, i dzieli z nim zainteresowanie, zaciekawienie albo emocję.
Dziecko zaczyna odkrywać, że uwagę i emocje można dzielić z drugą osobą. Przedmiot, gest, spojrzenie, mina i słowo zaczynają łączyć się w jedną sytuację komunikacyjną.
Jak wspólna uwaga wygląda w codzienności?
Rodzic może zobaczyć, że dziecko pokazuje coś palcem i spogląda na niego, jakby sprawdzało: „Czy ty też to widzisz?”. Może przynieść zabawkę, zatrzymać wzrok na czymś ciekawym, uśmiechnąć się albo wydać dźwięk, żeby zwrócić uwagę dorosłego.
Czasem trwa to tylko chwilę: dziecko patrzy na przedmiot, potem na rodzica i znów wraca wzrokiem do przedmiotu. Pokazuje, że dziecko nie tylko coś zauważa, ale chce być z kimś przy tym doświadczeniu.
Wspólne okno na świat
Wyobraźmy sobie dorosłego i dziecko stojących przy jednym oknie. Za szybą coś się dzieje: przejeżdża samochód, pies biegnie po chodniku, ptak siada na gałęzi.
Dorosły patrzy. Dziecko patrzy. Przez chwilę są razem przy tym samym doświadczeniu.
Nie chodzi tylko o to, że dziecko coś widzi. Chodzi o to, że widzi to razem z kimś. Może spojrzeć na dorosłego, sprawdzić jego reakcję, a potem wrócić wzrokiem do tego, co za oknem. W tym krótkim przejściu między przedmiotem a dorosłym pojawia się wspólne doświadczenie.
„Ty to widzisz. Ja też to widzę. Możemy być przy tym razem.”
Wspólna uwaga jest więc jak wspólne okno na świat. To przez nie dziecko uczy się, że przedmiot, gest, spojrzenie, mina i słowo mogą dotyczyć tego samego.
Co mechanizm oznacza w praktyce?
Wspólna uwaga jest jednym z elementów bazy komunikacyjnej, czyli wcześniejszych umiejętności, na których rozwija się późniejsza komunikacja słowna.
Samo ćwiczenie patrzenia czy pokazywania palcem nie wystarczy. Potrzebna jest sytuacja, w której dziecko ma powód, by zauważyć drugą osobę i podzielić się z nią tym, co je interesuje.
Kiedy warto poszerzyć obserwację lub skonsultować ?
Warto skonsultować się ze specjalistą, gdy dziecko rzadko reaguje na próby kontaktu, nie podąża za gestem lub spojrzeniem dorosłego, nie pokazuje przedmiotów po to, aby się nimi podzielić, nie sprawdza reakcji rodzica albo nie inicjuje wspólnej zabawy.
Takie obserwacje warto omówić z logopedą lub neurologopedą, który spojrzy szerzej na sposób komunikowania się dziecka i w razie potrzeby wskaże dalszy kierunek konsultacji.
Najważniejsza myśl
Komunikacja zaczyna się od bycia razem przy czymś ważnym.
Źródła
- Machoś M. (2020), Nie patrzy, nie słucha, nie mówi. Trening bazowych umiejętności komunikacyjnych — szkolenie.
- Rogers S.J., Dawson G., Vismara L.A. (2015), Metoda Wczesnego Startu dla dziecka z autyzmem (ESDM). Jak wykorzystywać codzienne aktywności, aby pomóc dzieciom tworzyć więzi, komunikować się i uczyć, tłum. A. Owsiak, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Weitzman E., Greenberg J. (2014), Razem uczymy się mówić. Przewodnik dotyczący wspomagania rozwoju językowego dzieci dla opiekunów i nauczycieli przedszkolnych, tłum. J. Okuniewski, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.