Baza komunikacyjna – dlaczego mowa zaczyna się wcześniej niż słowa?
Mowa nie zaczyna się dopiero wtedy, gdy dziecko wypowiada pierwsze słowa. Zanim pojawi się słowo, rozwija się cały system umiejętności, które przygotowują dziecko do komunikacji. W tym cyklu bazą komunikacyjną nazywam umiejętności, które rozwijają się jeszcze przed pierwszymi słowami i pomagają dziecku wchodzić w kontakt, dzielić uwagę, reagować na drugą osobę i przekazywać własne intencje.
W skrócie
Do bazy komunikacyjnej należą między innymi kontakt z drugą osobą, wspólna uwaga, czyli dzielenie z kimś zainteresowania tym samym przedmiotem lub wydarzeniem, reagowanie na głos i obecność dorosłego, naprzemienność, czyli prosta wymiana „raz ja – raz ty” oraz gest wskazywania.
Ważne jest również naśladowanie, rozumienie prostych sytuacji oraz intencja komunikacyjna, czyli chęć przekazania czegoś drugiej osobie.
To właśnie te elementy tworzą przestrzeń, w której słowa mogą zacząć mieć znaczenie.
Co rodzic może zauważyć?
Bazę komunikacyjną można zauważyć w codziennych sytuacjach. Dziecko patrzy na dorosłego, uśmiecha się, sprawdza jego reakcję, pokazuje coś palcem, przynosi zabawkę, czeka na odpowiedź albo próbuje powtórzyć gest, dźwięk czy działanie.
Czasem są to bardzo krótkie sygnały: spojrzenie, uśmiech, wspólna zabawa czy zatrzymanie się przy tym samym przedmiocie.
Co może oznaczać taka obserwacja?
Gdy dziecko rzadko pokazuje, nie naśladuje, nie reaguje na próby wspólnej zabawy albo rzadko dzieli się uwagą z dorosłym, nie musi to od razu oznaczać jednej konkretnej diagnozy. W takiej sytuacji warto szerzej ocenić sposób, w jaki dziecko nawiązuje kontakt, reaguje na komunikaty i przekazuje swoje potrzeby.
Czasem trudność dotyczy wspólnej uwagi, czasem naprzemienności, czasem naśladowania, rozumienia albo samej gotowości do wejścia w kontakt. Dlatego w ocenie rozwoju mowy ważne jest nie tylko pytanie, czy dziecko mówi, ale też to, jak komunikuje się zanim pojawią się słowa.
Baza komunikacyjna przypomina układankę
Jeden element nie pokazuje jeszcze całego obrazu — znaczenie ma to, jak łączy się z pozostałymi.
Podobnie jest z komunikacją. Pierwsze słowa nie pojawiają się w oderwaniu od wcześniej rozwijających się umiejętności komunikacyjnych. Dopiero razem tworzą szerszy obraz sposobu, w jaki dziecko komunikuje się z otoczeniem
Dlaczego samo ćwiczenie nie zawsze wystarcza?
Ćwiczenie słów może być ważne, ale nie zawsze jest pierwszym krokiem. Jeśli dziecko rzadko dzieli uwagę z drugą osobą, ma trudność z naprzemiennością, naśladowaniem lub kierowaniem komunikatów do innych, samo powtarzanie wyrazów może nie wystarczyć.
Dlatego podczas diagnozy i terapii logopeda nie ocenia wyłącznie tego, czy dziecko mówi. Zwraca również uwagę na to, jak dziecko nawiązuje kontakt, komunikuje potrzeby, reaguje na drugą osobę i uczestniczy we wspólnej wymianie.
Kiedy warto skonsultować?
Warto skonsultować rozwój komunikacji, gdy dziecko rzadko reaguje na imię lub głos dorosłego, nie próbuje dzielić się uwagą, nie pokazuje przedmiotów, nie naśladuje prostych gestów, ma trudność z naprzemienną zabawą albo nie podejmuje prób przekazania swoich potrzeb w sposób zrozumiały dla otoczenia.
Takie obserwacje warto omówić z logopedą lub neurologopedą. Konsultacja pozwala przyjrzeć się całemu sposobowi komunikowania się dziecka, rozpoznać obecne umiejętności i ustalić, czy potrzebne jest dalsze wsparcie.
Najważniejsze zdanie
Nie pytamy tylko, czy dziecko mówi. Sprawdzamy, z jakich puzzli buduje się jego komunikacja.
Małe rzeczy, które widzimy u dziecka, często mają głębsze znaczenie. Warto umieć je czytać spokojnie i całościowo.
Źródła
- Machoś M. (2020), Nie patrzy, nie słucha, nie mówi. Trening bazowych umiejętności komunikacyjnych — szkolenie.
- Rogers S.J., Dawson G., Vismara L.A. (2015), Metoda Wczesnego Startu dla dziecka z autyzmem (ESDM). Jak wykorzystywać codzienne aktywności, aby pomóc dzieciom tworzyć więzi, komunikować się i uczyć, tłum. A. Owsiak, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
- Weitzman E., Greenberg J. (2014), Razem uczymy się mówić. Przewodnik dotyczący wspomagania rozwoju językowego dzieci dla opiekunów i nauczycieli przedszkolnych, tłum. J. Okuniewski, Gdańsk: Wydawnictwo Harmonia.